03/02/2026
Healthy Cities
ดัชนีเมืองสุขภาวะรองรับสังคมสูงวัย (Healthy Age Friendly City and Community : HAFCC-SHiP)
สิรวิชญ์ ปัทมะสุวรรณ์ ปัณณวิชญ์ เถระ
“เมืองจำเป็นต้องมีสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อสุขภาวะ เพื่อใช้สร้างเสริมสุขภาพที่ดีแก่ประชากรในเมืองเป็นพื้นฐาน ก่อนจะต่อยอดไปสู่การพัฒนาระบบและบริการต่างๆ ที่สอดคล้องกับความต้องการเฉพาะของสังคมสูงวัยในยุคปัจจุบัน“
กรอบแนวคิดพื้นฐานของดัชนี
การก้าวเข้าสู่ “สังคมสูงวัยสมบูรณ์” (Completely Aged Society) อย่างเต็มรูปแบบของประเทศไทย นำมาซึ่งความท้าทายใหม่ ๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในบริบทของการพัฒนาเมือง
ภาครัฐ โดยเฉพาะองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) ถือเป็นหัวใจสำคัญและเป็นกลไกหลักเชิงพื้นที่ ในส่วนงานที่เกี่ยวข้องกับการขับเคลื่อนการพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชากรที่กำลังก้าวเข้าสู่วัยสูงอายุ โดยเฉพาะในบริบทของพื้นที่เมือง
พื้นฐานแนวคิดที่ใช้ในการพัฒนาดัชนี พัฒนามาจากแก่นสำคัญร่วมกันระหว่างแนวคิดเมืองสุขภาวะ (Healthy City) และแนวคิดการสูงวัยอย่างมีพฤฒพลัง “Active Aging” ที่มุ่งเน้นขยายความภาพปัจจัยที่มีผลหรือมีส่วนสำคัญในการกำหนดสุขภาพ (Health determinants) ของคนเมืองอันมีผลต่อการใช้ชีวิตและกระบวนการชราอย่างมีคุณภาพในระยะยาว ร่วมกับแนวคิดความต้องการพื้นฐานของมาสโลว์ (Maslow’s Hierarchy of Needs) ที่ช่วยในการพิจาณาบทบาทของตัวชี้วัดที่สอดคล้องไปกับบริบทของการตอบสนองความจำเป็นของการมีวิถีชีวิตสุขภาวะอย่างเป็นลำดับขั้น
จากแนวคิดดังกล่าว นำไปสู่การจัดวางองค์ประกอบตามลำดับความสำคัญ โดยเริ่มจากฐานราก (Foundation) ซึ่งเป็นปัจจัยพื้นฐานที่ขาดไม่ได้ หรือก็คือปัจจัยจำเป็นที่สุดสำหรับการดำรงชีวิตของคนเมือง เปรียบเสมือนเสาเข็มและพื้นดินที่มั่นคงหากขาดความแข็งแรงบ้านก็ไม่สามารถคงอยู่ได้
นี่คือ “บริการจำเป็นพื้นฐาน” (Essential Basic Services) หรือปัจจัยสภาพแวดล้อมด้านกายภาพ (Physical Environment) ที่ทุกเมืองจำเป็นต้องจัดเตรียมไว้อย่างครอบคลุมและมีคุณภาพซึ่งหมายความรวมถึงการมีที่อยู่อาศัยที่ปลอดภัยและมีคุณภาพ ระบบขนส่งสาธารณะที่ครอบคลุมและเข้าถึงได้ การเข้าถึงน้ำสะอาด อากาศบริสุทธิ์ อาหารที่ปลอดภัยและเพียงพอ
เสาคาน (Pillars) คือปัจจัยสร้างเสริมในฐานะโครงสร้างที่ “ค้ำจุน” คุณภาพชีวิตและสังคมในฐานะโครงสร้างของเมือง เสาคานทำหน้าที่ในการสนับสนุนส่งเสริม หรือเป็นต้นทุนของการมีคุณภาพชีวิตที่ดีของคนเมือง หรือเป็นปัจจัยกำหนดให้คนเมืองมีสุขภาพกายและใจที่ดี (social and economic determinant)
องค์การอนามัยโลกได้จำแนก องค์ประกอบเสาคานออกเป็น 3 ด้าน ได้แก่ ความมั่นคงในชีวิต (Security) สุขภาพที่ดีทั้งกายใจ (Health) และการมีส่วนร่วมระหว่างผู้คน (Participation) ซึ่งหมายความถึงความปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สิน ความมั่นคงทางรายได้ มีหลักประกันทางสังคม การเข้าถึงระบบบริการสุขภาพและสาธารณสุข ทั้งการรักษา ส่งเสริมและป้องกัน โอกาสในการเข้าร่วมกิจกรรมทางสังคม การมีปฏิสัมพันธ์ และการไม่ถูกทอดทิ้ง
หลังคา (Roof) คือภาพแทนของความสำเร็จสูงสุดทั้งในระดับปัจเจกและระดับสังคม ในฐานะหลังคาของบ้านที่ “คุ้มแดดคุ้มฝน” ความสำเร็จสูงสุดแบ่งออกเป็นสองระดับ ได้แก่ระดับบุคคล (personal) คือทางเลือกที่ต่อยอดมาจากการมีฐานหรือทุนทางสุขภาพที่ครบถ้วนแข็งแรงมั่นคง ซึ่งเป็นเรื่องของคุณค่า ศักดิ์ศรี และการให้ความหมาย
ในขณะที่ระดับสังคม (Social) คือผลลัพธ์ที่เมืองมีความเข้มแข็ง เท่าเทียมและยั่งยืนเป็น “เมืองสุขภาวะ”ตามที่แต่ละท้องถิ่นได้ให้คุณค่าและกำหนดความหมายร่วมกัน
เมืองที่มีสภาพแวดล้อมที่ส่งเสริมสุขภาวะและเป็นมิตรพร้อมรองรับกับความท้าทายในยุคสังคมสูงวัย จำเป็นต้องมีองค์ประกอบสำคัญที่ครอบคลุมในทั้ง 3 ส่วนตามที่ได้กล่าวไว้ข้างต้น
ในที่นี้เราสามารถมองส่วนที่เป็นฐานรากและเสาคานในฐานะของปัจจัยนำเข้า-ออกของเมือง (Input – Output) หรือก็คือ องค์ประกอบเชิงโครงสร้างที่เมืองมีอยู่เดิม
ด้านหนึ่งคือสภาพแวดล้อมทางกายภาพ (Physical Environment) อาทิ บริการสาธารณูปโภค สารธารณูปการ พื้นที่สาธารณะ รวมถึงพื้นที่อยู่อาศัย เป็นต้น อีกด้านหนึ่งคือสภาพแวดล้อมเชิงเศรษฐสังคม (Socioeconomic Environment) อาทิ ความมั่นคงทางเศรษฐกิจและสังคม การรู้เท่าทันหรือการศึกษา รวมถึงการมีส่วนร่วมทางสังคม เป็นต้น
องค์ประกอบเชิงโครงสร้างที่เปรียบเสมือนฐานรากและเสาคานเหล่านี้ถือเป็น “ศักยภาพ” ของเมือง
ขณะที่หลังคาคือส่วนที่เป็นถือเป็นเป้าหมายปลายทางในฐานะผลลัพธ์สุขภาวะเชิงประจักษ์ (Outcome) ทั้งในระดับบุคคลและระดับสังคมเมืององค์รวม
กรณีนี้สามารถกำหนดให้เป็นอายุคาดเฉลี่ยของการมีสุขภาวะประชากรที่เพิ่มขึ้นซึ่งถือเป็น “ผลลัพธ์” ที่สร้างจากพื้นฐานที่เมืองเป็น
กล่าวโดยสรุปคือ กรอบแนวคิดพื้นฐาน ถูกใช้เป็นแม่แบบในการกำหนดแนวทางการสร้างชุดเครื่องมือเพื่อการประเมินศักยภาพของเมืองที่สอดคล้องไปพร้อมกับผลลัพธ์เชิงประจักษ์ที่เกิดขึ้นอย่างเป็นกลไกและพลวัต
การนำดัชนีไปใช้
ดัชนีเมืองสุขภาวะรองรับสังคมสูงวัย (Healthy Age Friendly City and Community : HAFCC-SHiP) พัฒนาขึ้นโดยความคาดหวังให้เป็น “เครื่องมือส่องเมือง” ในมิติของสภาพแวดล้อมที่ส่งเสริมการใช้ชีวิตคนเมืองอย่างมีสุขภาวะไปพร้อมกับบริบทของการเข้าสู่สังคมสูงวัยของประเทศไทย
ทั้งนี้เนื่องจากพื้นที่เมืองหรือพื้นที่ที่มีระบบนิเวศหรือสภาพแวดล้อมแบบเมืองมีความซับซ้อน อีกทั้งมีความเป็นพลวัตสูง ดัชนีเมืองสุขภาวะรองรับสังคมสูงวัย (HAFCC-SHiP) ที่ได้รับการพัฒนาในระยะแรกเริ่มจึงมุ่งเน้นทดลองใช้สำหรับประเมินศักยภาพของสภาพแวดล้อมเมืองภาพกว้างในระดับจังหวัดของประเทศไทย เพื่อฉายภาพสถานการณ์ศักยภาพ หรือความสามารถในการรับมือของเมืองต่อความท้าทายที่มาพร้อมกับสังคมสูงวัย
ไม่ว่าจะเป็นความเปราะบางจากจำนวน และความหนาแน่นที่เพิ่มขึ้นของผู้สูงอายุ หรือแม้แต่ความชุกของโรคคนเมือง โดยผลลัพธ์ของการประเมินศักยภาพถือเป็นหนึ่งในจุดเริ่มต้นของการสร้างฐานความเข้าใจเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างสภาพแวดล้อมเมืองกับสุขภาวะคนเมืองสำหรับภาควิชาการหรือภาคการศึกษาที่มีความสนใจ ตลอดจนใช้เป็นเครื่องมือช่วยชี้นำการตัดสินใจเชิงยุทธศาสตร์สำหรับภาครัฐ ทั้งส่วนกลางและส่วนท้องถิ่น ซึ่งดัชนี HAFCC-SHiP มีบทบาทสำคัญ 3 ด้านคือ
- เป็นเครื่องมือวินิจฉัยศักยภาพของสภาพแวดล้อมเมืองในมิติต่าง ๆ โดยเฉพาะขอบเขตจังหวัด เพื่อทำความเข้าใจว่าเมืองมีความพร้อมแค่ไหนกับความท้าทายในยุคสังคมเมืองสูงวัย
- เป็นฐานข้อมูลเพื่อทำความเข้าใจจุดเริ่มต้น ของความสัมพันธ์ ระหว่างสภาพแวดล้อมเมืองกับสุขภาวะของคนเมือง เพื่อที่จะศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างองค์ประกอบเชิงลึกในทางวิชาการต่อไป
- เป็นเครื่องมือกำหนดยุทธศาสตร์เชิงนโยบายสำหรับภาครัฐและท้องถิ่นในการวิเคราะห์สถานการณ์ และลำดับความสำคัญเชิงพื้นที่ ซึ่งนำไปสู่การออกแบบแผนการพัฒนา
องค์ประกอบของดัชนี
สุขภาวะของคนเมืองไม่ได้เกิดจากตัวแปรหรือปัจจัยใดเพียงหนึ่งเดียว แต่ละปัจจัยล้วนมีอิทธิพลร่วมกันในการกำหนดระดับสุขภาวะของคนเมืองทั้งทางตรงและทางอ้อม ดัชนีเมืองสุขภาวะรองรับสังคมสูงวัย (HAFCC-SHiP) จึงจำแนกมิติของสภาพแวดล้อมที่สอดคล้องกับตัวชี้วัดให้ครอบคลุมทั้งในเชิงประเด็นและเชิงกระบวนการตามกรอบแนวคิดพื้นฐาน
ทั้งหมดถูกแบ่งองค์ประกอบเพื่อการประเมินศักยภาพของสภาพแวดล้อมทั้งหมดออกเป็น 4 ด้าน 11 ตัวชี้วัด ได้แก่ (1) ด้านความมั่นคงปลอดภัย (S : Security) จำนวน 4 ตัวชี้วัดที่สะท้อนความปลอดภัยและโครงสร้างที่ช่วยให้พื้นฐานของชีวิตมั่นคงของการใช้ชีวิต (2) ด้านสุขภาพ (H : Health) จำนวน 2 ตัวชี้วัดที่สะท้อนความครอบคลุมบริการด้านสุขภาพองค์รวม ตั้งแต่การส่งเสริมป้องกัน ไปจนถึงการรักษา (3) ด้านโครงสร้างบริการพื้นฐาน (i : infrastructure) จำนวน 3 ตัวชี้วัด ที่สะท้อนความครอบคลุมและเข้าถึงได้ของปัจจัยพื้นฐานในการดำรงชีวิต และ (4) ด้านการมีส่วนร่วม (P : Participation) จำนวน 2 ตัวชี้วัดที่สะท้อนรูปแบบของการมีส่วนร่วมแสดงถึงการมีตัวตนในสังคม
สรุป ดัชนีเมืองสุขภาวะรองรับสังคมสูงวัย (HAFCC-SHiP) คือ “เครื่องมือส่องเมือง” ที่ช่วยให้เมืองมองเห็นศักยภาพ จุดแข็ง และจุดอ่อนในด้านต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาสุขภาวะเพื่อรองรับสังคมสูงวัย ดัชนีดังกล่าวจึงช่วยให้ภาครัฐและท้องถิ่นเข้าใจสถานการณ์และความเป็นไปในบริบทพื้นที่ ตลอดจนช่วยกำหนดทิศทางการพัฒนาเมืองให้รองรับสังคมการสูงวัยอย่างมีคุณภาพมากขึ้น
บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของการศึกษาโครงการพัฒนาดัชนีประเมินความสัมพันธ์ระหว่างสภาพแวดล้อมเมืองกับสุขภาวะคนเมืองในยุคสังคมสูงวัย จัดโดย ศูนย์ออกแบบและพัฒนาเมือง ศูนย์เชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านยุทธศาสตร์เมือง คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (UDDC-CEUS) ร่วมกับ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.)
Contributor
สิรวิชญ์ ปัทมะสุวรรณ์
ปัณณวิชญ์ เถระ
