Menu

Healthy Cities

ดัชนีเมืองสุขภาวะรองรับสังคมสูงวัย (Healthy Age Friendly City and Community : HAFCC-SHiP)

03/02/2026

“เมืองจำเป็นต้องมีสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อสุขภาวะ เพื่อใช้สร้างเสริมสุขภาพที่ดีแก่ประชากรในเมืองเป็นพื้นฐาน ก่อนจะต่อยอดไปสู่การพัฒนาระบบและบริการต่างๆ ที่สอดคล้องกับความต้องการเฉพาะของสังคมสูงวัยในยุคปัจจุบัน“ กรอบแนวคิดพื้นฐานของดัชนี การก้าวเข้าสู่ “สังคมสูงวัยสมบูรณ์” (Completely Aged Society) อย่างเต็มรูปแบบของประเทศไทย นำมาซึ่งความท้าทายใหม่ ๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในบริบทของการพัฒนาเมือง  ภาครัฐ โดยเฉพาะองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) ถือเป็นหัวใจสำคัญและเป็นกลไกหลักเชิงพื้นที่ ในส่วนงานที่เกี่ยวข้องกับการขับเคลื่อนการพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชากรที่กำลังก้าวเข้าสู่วัยสูงอายุ โดยเฉพาะในบริบทของพื้นที่เมือง  พื้นฐานแนวคิดที่ใช้ในการพัฒนาดัชนี พัฒนามาจากแก่นสำคัญร่วมกันระหว่างแนวคิดเมืองสุขภาวะ (Healthy City) และแนวคิดการสูงวัยอย่างมีพฤฒพลัง “Active Aging” ที่มุ่งเน้นขยายความภาพปัจจัยที่มีผลหรือมีส่วนสำคัญในการกำหนดสุขภาพ (Health determinants) ของคนเมืองอันมีผลต่อการใช้ชีวิตและกระบวนการชราอย่างมีคุณภาพในระยะยาว ร่วมกับแนวคิดความต้องการพื้นฐานของมาสโลว์ (Maslow’s Hierarchy of Needs) ที่ช่วยในการพิจาณาบทบาทของตัวชี้วัดที่สอดคล้องไปกับบริบทของการตอบสนองความจำเป็นของการมีวิถีชีวิตสุขภาวะอย่างเป็นลำดับขั้น จากแนวคิดดังกล่าว นำไปสู่การจัดวางองค์ประกอบตามลำดับความสำคัญ โดยเริ่มจากฐานราก (Foundation) ซึ่งเป็นปัจจัยพื้นฐานที่ขาดไม่ได้ หรือก็คือปัจจัยจำเป็นที่สุดสำหรับการดำรงชีวิตของคนเมือง เปรียบเสมือนเสาเข็มและพื้นดินที่มั่นคงหากขาดความแข็งแรงบ้านก็ไม่สามารถคงอยู่ได้  นี่คือ “บริการจำเป็นพื้นฐาน” (Essential Basic Services) หรือปัจจัยสภาพแวดล้อมด้านกายภาพ (Physical Environment) ที่ทุกเมืองจำเป็นต้องจัดเตรียมไว้อย่างครอบคลุมและมีคุณภาพซึ่งหมายความรวมถึงการมีที่อยู่อาศัยที่ปลอดภัยและมีคุณภาพ ระบบขนส่งสาธารณะที่ครอบคลุมและเข้าถึงได้ การเข้าถึงน้ำสะอาด […]

สังคมสูงวัย: ผลกระทบและแนวทางการรับมือ

27/01/2026

การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากรไปสู่สังคมสูงวัยส่งผลกระทบทั้งในระดับเมืองและระดับประเทศ บทความนี้ชวนสำรวจผลกระทบที่เกิดขึ้นทั้งสองระดับอย่างสังเขป พร้อมทั้งนำเสนอแนวทางการรับมือกับสังคมสูงวัยที่มาพร้อมกับความท้าทายหลายด้าน เมืองหด คือ อะไร?  ในระดับเมือง ปรากฏการณ์เมืองหดเป็นสัญญาณสะท้อนถึงความเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างของเมืองขนาดกลางและขนาดเล็กที่กำลังสูญเสียบทบาทของตนเองในฐานะศูนย์กลางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรมระดับภูมิภาค ประชากรมีการย้ายเข้าเมืองขนาดใหญ่ไม่ได้มาจากพื้นที่ชนบทตามแนวโน้มเดิมเท่านั้น แต่ยังรวมไปถึงคนที่เกิดและเติบโตในเมืองขนาดรองลงมา โดยเฉพาะในกลุ่มคนวัยแรงงานที่เลือกย้ายไปแสวงหาโอกาสในเมืองหลัก (อภิวัฒน์ รัตนวราหะ, 2563)  เมืองหดจึงเป็นภาพตรงข้ามของเมืองใหญ่ โดยจะมีความหงอยเหงา ตลาดและร้านค้าในห้องแถวตามย่านพาณิชยกรรมที่เคยเป็นศูนย์กลางการค้าและการบริการในพื้นที่ชนบทรอบเมืองจำนวนมากต้องปิดตัวลง โรงเรียนและสถานประกอบการต่าง ๆ สูญเสียผู้ใช้บริการจนต้องลดขนาดหรือปิดตัว รวมไปถึงการมีบ้านร้างมากยิ่งขึ้นเช่นที่เกิดขึ้นในประเทศญี่ปุ่น (สุภา ปัทมานันท์, 2565) ที่มา https://www.ddproperty.com/%E0%B8%84%E0%B8%B9%E0%B9%88%E0%B8%A1%E0%B8%B7%E0%B8%AD%E0%B8%8B%E0%B8%B7%E0%B9%89%E0%B8%AD%E0%B8%82%E0%B8%B2%E0%B8%A2/%E0%B8%95%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B9%81%E0%B8%96%E0%B8%A7%E0%B9%80%E0%B8%81%E0%B9%88%E0%B8%B2-63430 ปรากฏการณ์เมืองหดมักเกิดขึ้นพร้อมกับความถดถอยของฐานเศรษฐกิจของเมือง รวมไปถึงการที่เมืองใหญ่ขยายตัวและเจริญเติบโตอย่างต่อเนื่องและดึงดูดประชากรเข้าไป ทำให้เกิดการย้ายถิ่นฐานมากยิ่งขึ้น ประกอบกับเมืองขนาดเล็กไม่มีโครงสร้างพื้นฐานที่มีคุณภาพและเพียงพอต่อความต้องการ ตัวอย่างของเมืองขนาดเล็กในประเทศไทยที่เริ่มเผชิญภาวะเมืองหด ได้แก่ เมืองพะเยา ชัยนาท พัทลุง รวมถึงเขตเทศบาลหรือพื้นที่ตัวอำเภอในหลายจังหวัดทั่วประเทศ ซึ่งมีจำนวนประชากรลดลงอย่างต่อเนื่อง ในขณะเดียวกัน เมืองขนาดกลางบางแห่ง เช่น นครสวรรค์และลำปาง ก็มีแนวโน้มเข้าสู่ภาวะเดียวกัน (อภิวัฒน์ รัตนวราหะ, 2563) ผลกระทบต่อเศรษฐกิจและการคลัง ในระดับประเทศ การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากรส่งผลกระทบต่อประเทศทั้งในเชิงเศรษฐกิจและการคลัง ในด้านหนึ่งเมื่อจำนวนประชากรเกิดน้อยทำให้โครงสร้างแรงงานเปลี่ยนไปทั้งอายุเฉลี่ยของแรงงานสูงขึ้น ผู้เกษียณอายุเพิ่มมากขึ้น และอัตราการพึ่งพิงของผู้สูงอายุมีจำนวนมากขึ้น ระบบเศรษฐกิจที่ขาดแรงงานวัยประชากรส่งผลกระทบต่อระบบเศรษฐกิจของประเทศหรือผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ ซึ่งมีสาเหตุจากการลดลงของกำลังการซื้อและการบริโภคที่มีแนวโน้มเติบโตช้าลง […]

ความเปราะบางของผู้สูงวัยไทยในยุคสังคมสูงวัย

15/01/2026

เมื่อเราพูดถึงสังคมสูงวัย ภาพที่มักผุดขึ้นในใจคือผู้สูงอายุที่มีเวลาพักผ่อนหลังเกษียณ ใช้ชีวิตท่ามกลางความสงบสุข และได้รับการดูแลจากครอบครัวหรือรัฐ แต่ในความจริงของเมืองไทยและอีกหลายเมืองทั่วโลก การแก่ตัวลงไม่ได้หมายถึงการได้ใช้ชีวิตอย่างมีศักดิ์ศรีเท่ากันสำหรับทุกคน ผู้สูงอายุจำนวนมากต้องเผชิญกับข้อจำกัดด้านสิทธิ รายได้ และสุขภาพที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง เมืองกลายเป็นพื้นที่ที่เผยให้เห็นความเปราะบางของผู้สูงอายุแต่ละกลุ่มที่แตกต่างกันไป บทความนี้จะทบทวนภูมิทัศน์ความเปราะบางของผู้สูงวัยไทยผ่าน 3 มิติหลัก ได้แก่ กายภาพ เศรษฐกิจ และสังคม ความเหลื่อมล้ำของโครงสร้างพื้นฐานด้านสุขภาพ โครงสร้างพื้นฐานด้านสุขภาพระหว่างเมืองกับชนบทมีความเหลื่อมล้ำอย่างเห็นได้ชัด การกระจายตัวของบุคลากรและเครื่องมือทางการแพทย์ที่มักกระจุกตัวอยู่ในเขตเมือง โดยกรุงเทพมหานครและหัวเมืองใหญ่ เช่น ภูเก็ต เชียงใหม่ สมุทรสาคร พิษณุโลก ขอนแก่น ชลบุรี สงขลา นนทบุรี และนครปฐม มีอัตราส่วนแพทย์ต่อประชากรสูงกว่าค่าเฉลี่ยของประเทศอย่างมีนัยสำคัญ  เช่นเดียวกับที่เครื่องมือการแพทย์ที่ทันสมัยอย่างเครื่องเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ (CT scan) เครื่องตรวจอวัยวะด้วยสนามแม่เหล็กไฟฟ้า (MRI) หรือเครื่องอัลตราซาวด์ ก็กระจุกตัวอยู่แต่ในโรงพยาบาลขนาดใหญ่ของเมืองหลัก ส่งผลให้ประชาชนในพื้นที่ชนบทหรือห่างไกลไม่สามารถเข้าถึงระบบบริการสุขภาพที่มีประสิทธิภาพ หรือจำเป็นต้องเดินทางระยะไกลเพื่อรับบริการพื้นฐานที่คนเมืองสามารถเข้าถึงได้ในเวลาไม่กี่นาที (สิรินาฏ ศิริสุนทร, 2568) ปัญหาดังกล่าวก่อให้เกิดผลกระทบกับคนหลายกลุ่ม สำหรับบุคลากรทางการแพทย์ ปัญหาการขาดแคลนกำลังคนในพื้นที่ชนบทกลายเป็นปัญหาเรื้อรัง โรงพยาบาลหลายแห่งมีจำนวนบุคลากรไม่เพียงพอ มีภาระงานที่หนัก และได้รับค่าตอบแทนที่ไม่สอดคล้องกับภาระงาน เงื่อนไขเหล่านี้ทำให้แพทย์และพยาบาลจำนวนหนึ่ง ตัดสินใจลาออกหรือย้ายไปทำงานในเมืองใหญ่ ซึ่งมีสภาพแวดล้อมที่ดีกว่า ในอีกด้านหนึ่ง ผู้ป่วย […]

การรับมือสังคมสูงวัยต้องเริ่มที่เมือง

14/01/2026

ปัจจุบันแนวโน้มประชากรทั่วโลกมีอายุยืนยาวขึ้น เนื่องมาจากความเจริญก้าวหน้าทางการแพทย์และเทคโนโลยี การเข้าถึงโครงสร้างพื้นฐานที่มีคุณภาพ รวมถึงลักษณะวิถีชีวิตที่แตกต่างจากในอดีต ทุกประเทศในโลกกำลังเผชิญกับการเติบโตทั้งในด้านขนาดและสัดส่วนของผู้สูงอายุในประชากรทั้งหมด  ภายใน พ.ศ. 2573 ประชากรโลก 1 ใน 6 จะมีอายุ 60 ปีขึ้นไป โดยสัดส่วนประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไปจะเพิ่มขึ้นจาก 1 พันล้านคนใน พ.ศ. 2563 เป็น 1.4 พันล้านคน และภายใน พ.ศ. 2593 ประชากรโลกที่มีอายุ 60 ปีขึ้นไปจะเพิ่มเป็นสองเท่า (2.1 พันล้านคน)  นอกจากนี้มีการคาดการณ์ว่าจำนวนประชากรอายุ 80 ปีขึ้นไปจะเพิ่มขึ้นเป็นสามเท่าระหว่าง พ.ศ. 2563-2593 เป็น 426 ล้านคน (World Health Organization, 2025) สังคมสูงวัยไทย ปัจจุบันสังคมไทยก้าวสู่สังคมสูงวัยสมบูรณ์ใน พ.ศ. 2566 ที่ผ่านมา โดยพบว่าประเทศไทยมีผู้ที่มีอายุ 60 ปีขึ้นไปทั่วประเทศจำนวน 13,064,929 คน […]

โคเปนเฮเกน เมืองที่ออกแบบเพื่อคนทุกช่วงวัย

12/12/2025

หากลองหลับตาลงแล้วจินตนาการภาพของเมืองในประเทศไทยที่สามารถพบเห็นผู้สูงอายุสามารถออกมาใช้ชีวิตได้ด้วยตัวเอง เดินทางไปโรงพยาบาล สวนสาธารณะ ร้านอาหาร หรือสถานที่ท่องเที่ยวต่าง ๆ ได้อย่างง่ายดาย ภาพนี้คงจะจินตนาการได้ยากในบริบทของประเทศไทย แต่ถ้าหากเราลองมองไปที่เมืองหลวงของประเทศแห่งหนึ่งในยุโรปเหนือที่มีชื่อว่า “โคเปนเฮเกน” The Urbanis ขอชวนชาวเมืองทำความรู้จักเมืองโคเปนเฮเกน เมืองหลวงของประเทศเดนมาร์ก ที่เราจะสามารถเห็นผู้ปกครองพาลูก ๆ ออกมาเดินเล่นและทำกิจกรรมกลางแจ้ง หญิงและชายชราเดินทางจากบ้านของตัวเองไปซื้อของที่ห้างสรรพสินค้า และแวะรับบริการทางสาธารณสุขก่อนกลับบ้านได้อย่างไร้อุปสรรค โคเปนเฮเกนเป็นเมืองที่มักจะได้รับการจัดอันดับให้เป็นที่หนึ่งอยู่ในหลาย ๆ ครั้ง ในการวัดดัชนีความน่าอยู่ของเมืองจากสำนักข่าว The Economist ในปี ค.ศ. 2025 โคเปนเฮเกนก็ได้รับการจัดอันดับให้เป็นเมืองที่น่าอยู่ที่สุดในโลกโดยวัดจากดัชนีหลายด้าน ได้แก่ โครงสร้างพื้นฐาน ระบบสาธารณสุข ความปลอดภัย การศึกษา สิ่งบันเทิง และความมั่นคง หรือจากการจัดอันดับของ Institute for Quality of Life ในดัชนีเมืองแห่งความสุข โคเปนเฮเกนก็เป็นอันดับหนึ่งในด้านสุขภาพ สิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจ และแง่มุมอื่น ๆ อีกเช่นเดียวกัน บทความนี้จะลองพาผู้อ่านทุกท่านไปสำรวจแง่มุมต่าง ๆ ของเมืองที่ได้ชื่อว่าเป็นหนึ่งในเมืองที่น่าอยู่ที่สุดในโลก องค์ประกอบใดบ้างที่ทำให้ทั้งเด็กอ่อนไปจนถึงผู้สูงอายุสามารถใช้ชีวิตได้อย่างไร้อุปสรรค ผู้คนทุกเพศทุกวัยสามารถออกมาใช้ชีวิตได้อย่างราบรื่นในเมืองแห่งนี้ ในวัฒนธรรมของชาวเดนมาร์ก […]

“ยิ้มได้เมื่อสูงวัย” อนาคต (ที่ดีได้) ของคนเมือง

01/12/2025

The Urbanis ขอชวนทุกท่านมาทำความเข้าใจโจทย์ใหญ่ของ “เมืองที่กำลังเข้าสู่สังคมสูงวัย” ผ่านมุมมองด้านสภาพแวดล้อม เมือง และคุณภาพชีวิตของผู้สูงอายุ ว่าในวันที่จำนวนผู้สูงวัยเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว เมืองจะต้องปรับตัวอย่างไรเพื่อให้ทุกคนและทุกช่วงวัย ยังสามารถมีพื้นที่ใช้ชีวิตได้อย่างมีศักดิ์ศรี สุขภาพดี และมีส่วนร่วมในสังคมได้อย่างเต็มที่ ประเทศไทยกับคลื่นความท้าทายของสังคมสูงวัย สังคมสูงวัย (Aged Society) กลายมาเป็นหนึ่งในความท้าทายสำคัญสำหรับภาครัฐในหลาย ๆ ประเทศ เนื่องด้วยการขยายตัวของสังคมสูงวัยที่สวนทางกับอัตราการเกิดที่ลดลงอย่างมีนัยสำคัญ ซึ่งส่งผลทั้งในทางเศรษฐกิจและสังคมอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ประเทศไทยเองก็ไม่พ้นที่ต้องเผชิญกับสภาวะดังกล่าวเช่นกัน เนื่องด้วยไทยได้ก้าวเข้าสู่สังคมผู้สูงวัย (Aging Society) ตั้งแต่ปี 2548 ด้วยจำนวนผู้สูงวัยร้อยละ 10 ของประชากรไทยทั้งหมด และในปัจจุบันไทยก็ได้เข้าสู่สังคมสูงวัยแบบสมบูรณ์ (Aged Society) ด้วยจำนวนผู้สูงอายุถึง 13 ล้านคน หรือคิดเป็นร้อยละ 20 ของประชากรไทยทั้งหมด โดยกรุงเทพมหานครมีจำนวนผู้สูงวัยมากที่สุด อยู่ที่ 1.2 ล้านคน คิดเป็นร้อยละ 22 ของประชากรในกรุงเทพมหานครทั้งหมด (กรมกิจการผู้สูงอายุ, 2566) และคาดการณ์ว่าจะเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ จนในอีกไม่ถึง 20 ปีข้างหน้า ไทยจะขยับสู่สังคมสูงวัยระดับสุดยอด (Super […]

เมื่อฝุ่นครองเมือง พื้นที่ของผู้สูงวัยจะอยู่ตรงไหน?

24/11/2025

ในวันที่โลกกำลังก้าวเข้าสู่ยุคสังคมสูงวัย และคนมากมายกำลังคิดถึง “Active Aging” หรือการแก่ไปอย่างแข็งแรงและมีคุณภาพชีวิตที่ดี หลังการทำงานอย่างหนักเพื่อขับเคลื่อนเศรษฐกิจและเลี้ยงดูลูกหลานมาตลอด ถึงเวลาแล้วที่ผู้สูงอายุควรได้ใช้ชีวิตหลังเกษียณอย่างเต็มที่ เดินเล่นในสวน พูดคุยกับเพื่อนบ้าน หรือออกกำลังกายเบา ๆ กลางแจ้ง แต่ความจริงกลับไม่เป็นเช่นนั้น The Urbanis จะชวนไปสำรวจว่าเมื่อฝุ่นยังครองท้องฟ้าและถนนทุกสาย แล้วจะยังเหลือพื้นที่ให้ผู้สูงวัยตรงไหนบ้าง ผู้สูงวัยอยากขยับ แต่เมืองกลับขวาง จากการศึกษาของทีมนักวิจัยจาก International Health Policy Program กระทรวงสาธารณสุข ร่วมกับ Saw Swee Hock School of Public Health พบว่าผู้สูงอายุกว่า 79% มีภาวะเนือยนิ่งสูง ข้อมูลนี้อาจไม่ได้สะท้อนเจตนาที่จะเนือยนิ่งของผู้สูงอายุ เพราะเมื่อพิจารณาปัจจัยภายนอกอย่างอากาศที่ร้อน รถที่ติด หรือปัญหาคลาสสิค อย่าง “มลพิษทางอากาศ” ก็ล้วนเป็นอุปสรรคสำคัญ จากการศึกษาในประเทศจีน พบว่ากิจกรรมทางกายในผู้สูงอายุมีความสัมพันธ์กับปริมาณฝุ่นละอองอย่างชัดเจน กล่าวคือถ้าอากาศสะอาดจะส่งผลให้ผู้สูงอายุออกมาใช้ชีวิต ออกกำลังกาย และทำตัวกระฉับกระเฉง (Active) ได้มากขึ้น แก่เร็วขึ้น-เสี่ยงสูงขึ้น เพราะเมืองเร่งให้ร่างกายเสื่อม ไม่เพียงแต่มลพิษทางอากาศจะทำให้ผู้สูงอายุไม่อยากไปออกกำลังกายเท่านั้น แต่ฝุ่นพิษเหล่านี้ยังส่งผลเร่งความแก่ให้กับผู้สูงอายุและทุกคนอีกด้วย Institute […]